“ดร.นพดล” สะท้อนมุมมองเห็นต่าง “ยกเลิกด่าน หรือ ปฏิรูปด่าน?” เพื่อความปลอดภัยของประชาชนและศรัทธาต่อกระบวนการยุติธรรม

ภายใต้การนำของ นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี และประธานกรรมการนโยบายตำรวจแห่งชาติ (ก.ต.ช.) รัฐบาลให้ความสำคัญกับการยกระดับการบังคับใช้กฎหมายควบคู่กับการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน โดยมุ่งพัฒนาการปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าหน้าที่รัฐให้มีความโปร่งใส ตรวจสอบได้ และยึดหลักธรรมาภิบาล พร้อมส่งเสริมการนำเทคโนโลยีและนวัตกรรมมาเพิ่มประสิทธิภาพการบังคับใช้กฎหมาย เพื่อลดการใช้ดุลพินิจที่อาจก่อให้เกิดข้อครหา รวมทั้งสนับสนุนการมีส่วนร่วมของประชาชนในการสร้างความปลอดภัยในชุมชน เพื่อให้การรักษาความสงบเรียบร้อยเป็นไปบนหลักนิติธรรม สร้างความเชื่อมั่นต่อกระบวนการยุติธรรม และทำให้ประชาชนรู้สึกทั้ง “ปลอดภัย” และ “ได้รับความเป็นธรรม” ควบคู่กันอย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งเป็นหลักคิดสำคัญของการพัฒนาระบบการบังคับใช้กฎหมายของประเทศ

อีกประเด็นหนึ่งที่ควรทำความเข้าใจร่วมกัน คือ ความชอบด้วยกฎหมายของการตั้งด่านตรวจของเจ้าหน้าที่ตำรวจ ปัจจุบันประชาชนจำนวนไม่น้อยยังมีความสับสนว่า การตั้งด่านตำรวจสามารถกระทำได้หรือไม่ และมีขอบเขตเพียงใด ในความเป็นจริง การตั้งด่านตรวจสามารถดำเนินการได้ หากเป็นไปตามกฎหมาย ระเบียบ คำสั่ง และแนวปฏิบัติที่เกี่ยวข้อง โดยต้องมีวัตถุประสงค์เพื่อประโยชน์สาธารณะ เช่น การป้องกันและปราบปรามอาชญากรรม การรักษาความมั่นคง การอำนวยความปลอดภัยทางถนน หรือการติดตามจับกุมผู้กระทำความผิด ไม่ใช่การตั้งด่านโดยปราศจากเหตุอันสมควรหรือเพื่อแสวงหาประโยชน์โดยมิชอบ ดังนั้น สิ่งที่สังคมควรร่วมกันผลักดันจึงไม่ใช่การตั้งคำถามเพียงว่า “ด่านถูกกฎหมายหรือไม่” แต่ต้องทำให้ “ทุกด่านเป็นด่านที่ถูกกฎหมาย มีความจำเป็น โปร่งใส ตรวจสอบได้ และเคารพสิทธิของประชาชน” เพราะเมื่อการใช้อำนาจเป็นไปตามหลักนิติธรรมและสามารถตรวจสอบได้ ความเชื่อมั่นของประชาชนต่อการบังคับใช้กฎหมายก็จะเกิดขึ้นอย่างยั่งยืน

ดังนั้น คำตอบจึงไม่ใช่ “ยกเลิกด่าน” แต่คือ “ปฏิรูปด่าน” การปฏิรูปควรประกอบด้วยอย่างน้อย 5 ประการ ได้แก่
1. ด่านทุกแห่งต้องมีวัตถุประสงค์ที่ชัดเจน เช่น ด่านความมั่นคง ด่านยาเสพติด ด่านป้องกันอุบัติเหตุ หรือด่านติดตามผู้ต้องหา ไม่ใช่ตั้งขึ้นโดยไม่มีเหตุผลรองรับ
2. ทุกด่านควรใช้เทคโนโลยีช่วยลดการใช้ดุลพินิจของเจ้าหน้าที่ เช่น กล้องบันทึกภาพประจำตัว กล้อง CCTV ระบบอ่านป้ายทะเบียนอัตโนมัติ และระบบบันทึกข้อมูลการปฏิบัติงานที่สามารถตรวจสอบย้อนหลังได้
3. การตั้งด่านควรเปิดเผยต่อสาธารณะในหลักการ มีผู้บังคับบัญชารับผิดชอบ และสามารถตรวจสอบได้ว่าใครเป็นผู้อนุมัติ ตั้งเมื่อใด และเพื่อภารกิจใด
4. ต้องแยก “ด่านเพื่อความปลอดภัย” ออกจาก “ด่านเพื่อหารายได้จากค่าปรับ” อย่างชัดเจน โดยกำหนดตัวชี้วัดความสำเร็จของด่านจากการลดอาชญากรรม ลดอุบัติเหตุ และเพิ่มความปลอดภัย ไม่ใช่จำนวนใบสั่งหรือยอดค่าปรับ ส่วนหนึ่งของค่าปรับนำเข้ากองทุนความปลอดภัยของประชาชนและการฝึกอบรมอาสาตำรวจบ้านและพัฒนาท้องถิ่นนั้น ๆ
5. เปิดโอกาสให้ประชาชนและ กต.ตร. ในพื้นที่ มีส่วนร่วมในการติดตามและประเมินผลการตั้งด่าน เพื่อสร้างความโปร่งใสและความไว้วางใจร่วมกัน